Jak zatrzymać wodę w glebie: próchnica, ściółka i podlewanie

Woda ucieka z ogrodu głównie dlatego, że ziemia ma za mało próchnicy i leży odkryta. Da się to zmienić: dodaj kompost albo obornik, przykryj glebę ściółką na 5-7,5 cm i podlewaj rzadziej, a porządniej. Każdy 1% próchnicy więcej to dodatkowe 90-150 ton wody na hektarze (dane IUNG). Na piasku pomoże też środek poprawiający właściwości gleby, który według producenta magazynuje wodę.

Dlaczego woda tak szybko znika z gleby?

Zwykle winne są dwie rzeczy naraz. Ziemia ma mało próchnicy, a z wierzchu leży goła, więc słońce i wiatr suszą ją bez przeszkód.

Próchnica to rozłożona materia organiczna. W glebie działa jak gąbka: wiąże ok. 5 razy więcej wody, niż sama waży. Pomaga też tworzyć drobne grudki z porami w środku i to w tych porach zatrzymuje się woda. Gleboznawcy nazywają to strukturą gruzełkowatą.

Pod tym względem w Polsce mamy pecha. Ponad 60% gleb uprawnych to gleby lekkie i bardzo lekkie, tak podaje Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach (IUNG). Piaski ubogie w próchnicę długo wody nie utrzymają. To przez nie retencja, czyli zdolność gleby do zatrzymywania wody, jest w Polsce tak słaba. Do tego na większości Niżu Polskiego w ciągu roku wyparowuje ponad 80% wody z deszczu i śniegu (szacunek IUNG).

Na szczęście próchnicę da się w ogrodzie zbudować, a każdy 1% więcej to dodatkowe 90-150 ton wody na hektarze. Na przydomowy ogród łatwiej to przeliczyć tak: 9-15 litrów na każdy metr kwadratowy, czyli od jednej do półtorej konewki. Najlepsze sposoby, jakie podaje IUNG, to stare, sprawdzone rzeczy: regularne nawożenie organiczne, nawozy zielone i kompost.

Jak zatrzymać wodę w glebie piaszczystej, a jak w gliniastej?

Piasek i glina mają odwrotne kłopoty. Piasek po prostu nie ma czym trzymać wody. Na glinie chodzi o coś innego: żeby woda w ogóle wsiąkła i żeby korzenie mogły z niej skorzystać. Tabelka niżej pochodzi z opracowania prof. Jana Kusia z IUNG. Liczby dotyczą wody dostępnej dla roślin w warstwie ziemi do 150 cm w głąb. 1 mm to 1 litr na metr kwadratowy. Czyli 115 mm to ok. 115 litrów, ponad 11 konewek na każdy m².

Zwróć uwagę na glinę. Wody ma w sobie najwięcej ze wszystkich gleb, a roślinom i tak zostaje z niej mniej niż z lessu. Dużą część trzyma tak mocno, że korzenie nie dają rady jej pobrać. Co pomaga? Prof. Kuś wymienia dwie rzeczy: więcej próchnicy i dostęp do wapnia. Dobra struktura gleby opiera się na próchnicy i na odczynie obojętnym albo zbliżonym do obojętnego.

Jedno zastrzeżenie, żeby nie obiecywać cudów. Najwięcej i tak zależy od składu gleby, podkreśla prof. Kuś. Na lekkich piaskach, w których prawie nie ma najdrobniejszych cząstek, trwałe gruzełki w ogóle się nie tworzą. Piasku w czarnoziem nie zamienimy, ale możemy mu sporo pomóc.

Jak zatrzymać wodę w glebie krok po kroku?

1. Wymieszaj z wierzchnią warstwą ziemi kompost albo obornik. Kompost poprawia strukturę gleby i jej porowatość. Woda łatwiej wtedy wsiąka i dłużej zostaje tam, gdzie są korzenie (tak pisze Instytut Ogrodnictwa w Skierniewicach). Pod warzywa instytut radzi ok. 20-30 ton kompostu na hektar. Brzmi groźnie, ale na grządce to 2-3 kg na metr kwadratowy. Jeśli masz miejsce na kompostownik, kompost zrobisz sam. Kompostowniki i aktywatory są w kategorii kompostowanie.
2. Zanim rozłożysz ściółkę, wyrwij chwasty. Ziemia pod spodem powinna być wilgotna i niezamarznięta, więc jeśli jest sucho, najpierw ją porządnie podlej.
3. Ściółki nie żałuj. Warstwa musi mieć co najmniej 5 cm, najlepiej ok. 7,5 cm. Przy oszczędzaniu wody grubość warstwy liczy się bardziej niż to, czym ściółkujesz. Zwraca na to uwagę brytyjskie Królewskie Towarzystwo Ogrodnicze (RHS). Pod krzewy i na rabaty dobrze nadaje się kora sosnowa mielona 20-60 mm albo mulcz z rozdrobnionego drewna iglastego.
4. Przy świeżych zrębkach i korze pamiętaj o azocie. Materiały bogate w węgiel mogą go na początku zabierać roślinom. Dlatego w sadzie, gdzie w rzędach leży słoma, kora albo ścinki gałęzi, Instytut Ogrodnictwa zaleca zwiększyć dawkę azotu o 30-50%.
5. Podlewaj rzadziej, a porządniej. Jedna konewka, czyli 10 l wody na 1 m², zwilża ziemię na ok. 10 cm. Dwie i pół konewki (25 l) dojdą na ok. 25 cm. Przy płytkim podlewaniu sporo wody po prostu wyparowuje. Lej powoli, a potem sprawdź, czy ziemia jest wilgotna na głębokości 15 cm (tak radzi RHS).
6. Z porą dnia jest kłopot, bo tu nawet fachowcy się różnią. Dla RHS najlepszy jest wczesny ranek, bo wtedy najmniej wody paruje. Do tego liście nie stoją mokre przez całą noc, a to sprzyja chorobom grzybowym. Instruktorka Polskiego Związku Działkowców radzi z kolei podlewać późnym popołudniem albo przed wieczorem. W jednym wszyscy się zgadzają: w pełnym słońcu nie podlewaj.

Jedna rzecz może zaskoczyć. Pod ściółką czasem trzeba wylać trochę więcej wody, żeby doszła do korzeni. Za to deszcz lepiej wsiąka, mniej wody paruje i zwykle podlewasz rzadziej.

Kiedy przyda się środek poprawiający właściwości gleby?

Wtedy, gdy kompost i ściółka nie wystarczają. Najczęściej na lekkiej, piaszczystej ziemi. Producent poleca go szczególnie roślinom sadowniczym na glebach lekkich i słabo próchniczych, które kiepsko trzymają wodę. To granulat: mieszasz go z ziemią albo rozsypujesz po wierzchu i podlewasz. W opisie producenta to środek magazynujący wodę, który przeciwdziała skutkom suszy.

W naszym sklepie mamy środek poprawiający właściwości gleby do warzyw, rabat, sadów i trawników. Jest organiczno-mineralny i oparty na minerałach sorpcyjnych, czyli takich, które potrafią wiązać na sobie wodę i inne substancje. Substancji organicznej ma co najmniej 5% w suchej masie (gwarancja producenta).

Fot. nasz sklep w Wierzchosławicach

Ile go sypać? Tak podaje producent:

Nie sypiesz go na ziemię zamarzniętą, zalaną, nasiąkniętą wodą ani przykrytą śniegiem (zastrzeżenie producenta). Do trawnika jest osobna wersja z żelazem do gęstego trawnika. Tę dajesz przy pielęgnacji dwa razy w roku, między marcem a sierpniem, nie częściej niż co 2 miesiące.

A jeśli trawnik jest tak przesuszony, że woda zamiast wsiąkać spływa po nim, producent poleca nawilżacz glebowy w płynie. Ogranicza on hydrofobowość gleby, czyli to, że przesuszona ziemia zaczyna odpychać wodę. Dawka: 200 ml na 8 l wody na 200 m². Pryskasz raz w miesiącu latem, kiedy słońce nie praży. Suchy teren najpierw zwilż, a po zabiegu obficie podlej.

Najczęstsze błędy

• Podlewanie codziennie po trochu. Woda moczy tylko wierzch i szybko paruje. Lepiej rzadziej, za to 10-25 l na m², czyli od jednej do dwóch i pół konewki.
• Ściółka cieńsza niż 5 cm. Słabo chroni ziemię przed wysychaniem.
• Ściółka rozłożona na suchą ziemię. Najpierw podlej, potem ściółkuj.
• Podlewanie w południe. Spora część wody wyparuje, zanim dojdzie do korzeni.
• Wiara, że wszystko załatwi jeden preparat. Ja traktuję środek poprawiający właściwości gleby jako wsparcie kompostu i ściółki, a nie ich zamiennik.

Najczęstsze pytania

Ile wody wylać, żeby podlać porządnie?

Licz konewkami. Jedna (10 l na 1 m²) to ok. 10 cm wilgotnej ziemi, dwie i pół (25 l) to ok. 25 cm. Rośliny o płytkich korzeniach potrzebują wilgoci na 10-15 cm, te o głębokich na 25-35 cm i więcej. Po podlaniu wbij łopatkę i zobacz, czy na 15 cm jest wilgotno.

Jak poprawić glebę piaszczystą?

Regularnie, rok po roku, dodawaj materię organiczną: kompost, obornik, nawozy zielone. W piasku jest mało iłu, czyli najdrobniejszych cząstek gleby, więc wodę trzyma tam głównie próchnica. Do tego ściółka, a jeśli trzeba, środek poprawiający właściwości gleby. Więcej o nawożeniu organicznym pisałem w poradniku o oborniku granulowanym: kiedy go sypać i ile dać na m².

Czy środek poprawiający właściwości gleby zastąpi kompost?

Nie liczyłbym na to. Środek dostarcza substancji organicznej, ale producent gwarantuje jej co najmniej 5% w suchej masie. Dla porównania: kompost ogrodniczy WOKAS z naszego sklepu ma według producenta co najmniej 35% substancji organicznej w suchej masie. Dlatego stosuję środek razem z kompostem i ściółką, a nie zamiast nich.

Jak rzadziej podlewać ogród?

Połącz trzy rzeczy: więcej próchnicy, grubą ściółkę i rzadkie, ale głębokie podlewanie. I nie trzymaj się sztywno zasady „raz w tygodniu”, radzi RHS. Lepiej patrzeć na pogodę, rodzaj gleby i to, co rośnie.

Gdybym miał wybrać jedno na start, to kompost i gruba warstwa ściółki. A jeśli nie wiesz, co pasuje do Twojej ziemi, przynieś jej garść do naszego centrum ogrodniczego w Wierzchosławicach koło Tarnowa. Popatrzymy razem i doradzimy.

Przeczytaj też

• Obornik granulowany: kiedy sypać, ile na m² i jak stosować
• Kora ogrodowa i mulcz do ściółkowania w naszym sklepie

Źródła: IUNG-PIB, „Poradnik dla rolników w zakresie poprawy retencji wodnej gleb” (2021); J. Kuś, „Gospodarowanie wodą w rolnictwie”, IUNG-PIB, Studia i Raporty z. 47(1), 2016; Instytut Ogrodnictwa, „Zrównoważone nawożenie roślin ogrodniczych” (2014); Instytut Ogrodnictwa PIB, „Uprawa roślin ogrodniczych z uwzględnieniem nawożenia i rodzaju gleb” (2025); PZD; RHS; karty produktów producentów.